Fol turşusu nə üçün verilir və nə vaxtadək qəbul olunur?

Əsas sualın cavabı: Fol turşusu nə üçün və nə vaxtadək lazımdır?

Hamiləliyə hazırlıqda və erkən həftələrdə bu mövzu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Fol turşusu, B9 vitamininin sintetik formasıdır və hamiləliyin ilk həftələrində körpənizin beyninin və onurğa sütununun düzgün inkişafı üçün kritik rol oynayır. Onun əsas məqsədi, spina bifida kimi tanınan onurğa yırtığı da daxil olmaqla, sinir borusu qüsurları (SBQ) riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaqdır.

Əsas qayda: Hamilə qalmağı planlayırsınızsa və ya hamilə olduğunuzu yeni öyrənmisinizsə, dərhal gündəlik 400 mikrogram (mkq) fol turşusu qəbul etməyə başlayın. Bu qəbulu hamiləliyin ən azı ilk 12 həftəsi boyunca davam etdirmək tövsiyə olunur.

Əgər hamilə olduğunuzu öyrənənə qədər fol turşusu qəbul etməmisinizsə, özünüzü günahlandırmayın; bunu ilk qəbulda tibbi komandanıza deyin. Bu, çox rast gəlinən bir haldır. Əsas odur ki, öyrənən kimi dərhal qəbula başlayasınız. Hər bir hamiləlik fərqlidir və bəzi qadınların fərqli dozaya ehtiyacı ola bilər. Bu səbəbdən, ilk fürsətdə həkiminizlə və ya ginekoloqunuzla məsləhətləşərək sizin üçün ən uyğun planı müəyyənləşdirmək vacibdir.

Fol turşusu və folat: Fərq nədədir?

Tez-tez bir-birinin yerinə işlədilsə də, fol turşusu və folat eyni deyil. Onların arasındakı fərqi bilmək, niyə məhz əlavə preparatların tövsiyə olunduğunu anlamağa kömək edir.

• Folat: B9 vitamininin təbii formasıdır. Yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər (ispanaq, kahı), paxlalılar, sitrus meyvələri kimi bir çox qidada təbii olaraq mövcuddur. Bədənimiz qidadan aldığı folatı istifadə etmək üçün onu aktiv formaya çevirməlidir.
• Fol turşusu: B9 vitamininin insan tərəfindən hazırlanmış, yəni sintetik formasıdır. Vitamin əlavələrində və zənginləşdirilmiş qidalarda (bəzi un və səhər yeməyi dənələri kimi) istifadə olunur. Fol turşusu bədən tərəfindən daha asan mənimsənilir və onun sinir borusu qüsurlarının qarşısını almadakı effektivliyi elmi tədqiqatlarla sübut olunmuşdur.

Məhz bu səbəbdən, yalnız folatla zəngin qidalarla kifayətlənmək tövsiyə edilmir. Hamiləlik dövründə ehtiyac duyulan miqdarı təmin etmək üçün fol turşusu əlavəsi qəbul etmək ən etibarlı yoldur.

Nə vaxt başlamalı və nə qədər davam etməli?

Fol turşusunun qəbul vaxtı onun effektivliyi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Körpənin sinir borusu hamiləliyin çox erkən dövründə, çox vaxt qadın hələ hamilə olduğunu bilmədən formalaşır.

İdeal başlanğıc vaxtı: Hamilə qalmağa cəhd etməzdən idealda 3 ay əvvəl gündəlik fol turşusu qəbuluna başlamaq ən ideal variantdır. Bu, hamiləliyin erkən dövrünə hazırlıq üçün tövsiyə edilən yanaşmadır.

Hamiləlikdə qəbul müddəti: Hamiləliyin təsdiqləndiyi andan etibarən, qəbulu ən azı ilk 12 həftənin sonuna qədər davam etdirmək mütləqdir. Sinir borusu daha erkən həftələrdə formalaşır; tövsiyə olunan əlavə müddəti bunun yalnız 12-ci həftədə bağlandığı demək deyil.

Əgər hamiləliyə hazırlıq dövründə qəbula başlamamısınızsa, narahat olmayın. Hamilə olduğunuzu öyrənən kimi dərhal başlayın. İndi qəbul planını dəqiqləşdirmək faydalıdır, amma sonradan başlamaq bütün əvvəlki riskləri aradan qaldırdığına zəmanət vermir.

Standart doza və vahidlərin aydınlaşdırılması

Apteklərdə və vitamin qutularının üzərində fərqli rəqəmlər və vahidlər görmək sizi çaşdıra bilər. Gəlin, bu məsələyə aydınlıq gətirək. Hamiləlik planlayan və ya hamilə olan əksər qadınlar üçün tövsiyə olunan standart gündəlik doza 400 mikrogramdır (mkq).

Bəzən qablaşdırmada fərqli vahidlər göstərilə bilər. Aşağıdakı cədvəl bu vahidləri anlamağa kömək edəcək:

Vitamin seçərkən etiketə diqqətlə baxın və 400 mkq (və ya 0.4 mq) fol turşusu ehtiva etdiyindən əmin olun. Əgər hər hansı bir şübhəniz varsa, əczaçıdan və ya həkiminizdən soruşmaqdan çəkinməyin.

Yüksək doza (5 mq) fol turşusu kimə lazım ola bilər?

Bəzi hallarda, həkiminiz sinir borusu qüsuru riskinin daha yüksək olduğunu təyin edə və standart 400 mkq əvəzinə daha yüksək – 5 milliqram (mq) – dozada fol turşusu təyin edə bilər. Bu, yalnız həkimin qərarı ilə olmalıdır və özbaşına yüksək doza qəbul etmək olmaz.

Yüksək doza tələb edən hallar adətən aşağıdakılardır:

• Sizin və ya körpənin atasının sinir borusu qüsuru (məsələn, spina bifida) varsa.
• Sizin və ya körpənin atasının yaxın qohumlarında sinir borusu qüsuru olan biri varsa.
• Əvvəlki hamiləliyiniz sinir borusu qüsuru ilə nəticələnibsə.
• Sizdə 1-ci və ya 2-ci tip şəkərli diabet varsa.
• Oraqvari hüceyrəli anemiya və ya talassemiya kimi qan xəstəliyiniz varsa.
• Epilepsiya (qıcolma) və ya HİV (İİV) əleyhinə müəyyən dərmanlar qəbul edirsinizsə.

Böyük Britaniyanın NICE (National Institute for Health and Care Excellence) təlimatlarına görə, sadəcə bədən kütlə indeksinin (BKİ) yüksək olması yüksək doza üçün səbəb deyil, lakin yerli protokollar fərqlənə bilər. Hər zaman sizin müalicə həkiminizin təyinatına riayət etməyiniz vacibdir.

Bariatrik əməliyyat keçirmisinizsə, fol turşusu və digər mikroelementlər üçün fərdi mütəxəssis planı istəyin. Yüksək BKİ və ya preeklampsiya riski təkbaşına NICE üzrə yüksək fol turşusu dozasına göstəriş deyil; başqa risklər və yerli protokol nəzərə alınır.

Qida mənbələri və düzgün prenatal vitamin seçimi

Folatla zəngin qidalar sağlam hamiləlik pəhrizinin vacib bir hissəsidir. İspanaq, brokoli, mərcimək, noxud, portağal kimi qidalar folat mənbəyidir. Lakin, hamiləlik dövründə tələb olunan miqdarı yalnız qida ilə təmin etmək çətin ola bilər. Qidalardakı folat həm də bişirilmə zamanı asanlıqla parçalana bilir.

Buna görə də əlavə preparatların qəbulu vacibdir. Prenatal vitamin və ya ayrıca fol turşusu seçərkən aşağıdakı məqamlara diqqət yetirin:

1. Dozanı yoxlayın: Qutunun üzərində 400 mkq (və ya 0.4 mq) fol turşusu olduğundan əmin olun.
2. Tərkibə baxın: Hamiləlik üçün nəzərdə tutulmuş multivitaminlər adətən təhlükəsizdir. Ancaq adi multivitaminlərdən istifadə edirsinizsə, tərkibində A vitamini (retinol) olmamasına diqqət edin. Hamiləlikdə həddindən artıq A vitamini qəbulu körpə üçün zərərli ola bilər.
3. Balıq yağından çəkinin: Tərkibində retinol olan treska balığının qaraciyər yağı kimi əlavələri hamiləlik dövründə qəbul etmək olmaz.

Həkiminiz və ya əczaçınız sizə ən uyğun və etibarlı preparatı seçməkdə kömək edə bilər.

Tableti unutduqda və ya ürəkbulanma olduqda nə etməli?

Gündəlik rejimdə bir tableti unutmaq hər kəsin başına gələ bilər. Əsas odur ki, panikaya düşməyəsiniz.

Əgər bir doza yaddan çıxıbsa: Yada düşən kimi həmin dozanı qəbul edin. Lakin növbəti dozanın vaxtı çox yaxındırsa, unudulmuş dozanı buraxın və cədvəlinizə uyğun davam edin. Heç vaxt unudulmuş dozanı kompensasiya etmək üçün ikiqat doza qəbul etməyin.

Ürəkbulanma və qusma: Bəzi qadınlar, xüsusilə hamiləliyin ilk aylarında ürəkbulanmadan əziyyət çəkir. Əgər tableti qəbul etdikdən qısa müddət sonra qusmusunuzsa, dərhal ikinci tableti içməyə tələsməyin. Dərmanın nə qədərinin mənimsənildiyini bilmək mümkün deyil. Bu hal tez-tez baş verirsə, həkiminizlə məsləhətləşin. O, sizə tableti günün fərqli saatında və ya qida ilə birlikdə qəbul etməyi tövsiyə edə bilər.

İlk 12 həftədən sonra fol turşusuna ehtiyac var?

Fol turşusunun sinir borusu qüsurlarının qarşısını almaq üçün ən kritik dövrü ilk 12 həftədir. Bu müddət bitdikdən sonra həkiminiz başqa bir tibbi göstəriş yoxdursa, ayrıca yüksək dozalı fol turşusu təyinatını dayandıra bilər.

Lakin bu, fol turşusunun tamamilə lazımsız olduğu anlamına gəlmir. O, qan hüceyrələrinin yaranmasında da rol oynayır. Bir çox hamiləlik üçün nəzərdə tutulmuş multivitamin kompleksləri bütün hamiləlik boyu qəbul üçün hazırlanır və onların tərkibində 400 mkq fol turşusu olur. Həkiminiz sizdə anemiya (qanazlığı) riski və ya başqa bir səbəb görərsə, fol turşusu qəbulunu daha uzun müddət davam etdirməyi məsləhət görə bilər.

Hər zaman olduğu kimi, 12 həftədən sonra vitamin qəbulu planınızı həkiminizlə müzakirə edin. Onun tövsiyəsi olmadan heç bir təyin olunmuş dərmanı və ya vitamini dayandırmayın.

Gündəlik qəbulu unutmamaq üçün praktik məsləhətlər

Hamiləlik dövründə onsuz da düşünüləcək çox şey var. Gündəlik bir tableti yadda saxlamaq bəzən çətinləşə bilər. Bu sadə vərdişlər sizə kömək edə bilər:

• Gündəlik rutinlə əlaqələndirin: Tableti hər gün eyni vaxtda, məsələn, səhər yeməyindən sonra və ya dişlərinizi fırçalamazdan əvvəl qəbul edin.
• Görünən yerdə saxlayın: Vitamin qutusunu mətbəxdə və ya tez-tez olduğunuz bir yerdə, amma uşaqların əli çatmayacaq şəkildə saxlayın.
• Xatırlatma qurun: Telefonunuzda gündəlik xatırlatma qurmaq ən effektiv üsullardan biridir.
• Təqvimdə işarələyin: Hər gün qəbul etdikdən sonra təqvimdə bir işarə qoyun.

Unutmayın, bu kiçik vərdiş körpənizin sağlamlığı üçün atdığınız böyük bir addımdır. Hər hansı sualınız və ya narahatlığınız yaranarsa, həkiminizlə və ya əczaçı ilə danışmaqdan çəkinməyin.

Həkim müayinələrinizin tarixlərini və digər vacib qeydlərinizi asanlıqla izləmək üçün Anacan Təqvimindən istifadə edə bilərsiniz.