Homiladorlikda kamqonlik (anemiya): Temir tanqisligini qanday bartaraf etish mumkin?

Homiladorlik paytida o‘zingizni charchagan his qilishingiz tabiiy. Ammo charchoq shu darajaga yetsaki, zinadan ko‘tarilayotganda nafasingiz qisilib qolsa yoki ertalab yotoqdan turgingiz kelmasa-chi? Balki bu shunchaki "homiladorlikdagi charchoq" emas, balki **anemiya** (kamqonlik)dir. Dunyo bo‘yicha homilador ayollarning taxminan 40% temir tanqisligi anemiyasidan aziyat chekadi. Bu tanangizda yetarlicha sog‘lom qizil qon hujayralari (eritrotsitlar) yo‘qligini anglatadi. Yaxshi xabar shundaki, bu holatga oson tashxis qo‘yiladi va to‘g‘ri yondashuv bilan uni butunlay bartaraf etish mumkin. Keling, quvvatingizni qaytarish va chaqalog‘ingizni kislorod bilan to‘liq ta’minlash yo‘llarini o‘rganamiz. ## Nega homiladorlikda "qonimiz kamayadi"? Aslida, homiladorlik paytida tanangizdagi qon miqdori kamaymaydi, aksincha **ko‘payadi**. Chaqaloqni oziqlantirish uchun qon hajmi taxminan 50% ortadi. Ammo bunda bir "sir" bor: qonning suyuq qismi (plazma) qizil qon hujayralariga qaraganda tezroq ko‘payadi. Natijada qon biroz "suyuladi". Bu fiziologik anemiya bo‘lib, normal holat hisoblanadi. Ammo tanangizda qo‘shimcha qizil qon hujayralarini hosil qilish uchun yetarlicha **temir** zaxirasi bo‘lmasa (ayniqsa 2- va 3-trimestrda), haqiqiy anemiya yuzaga keladi. Chaqaloq o‘ziga zarur temirni onadan oladi, onaning esa zaxirasi kamayib ketadi. ## Yashirin dushman: Anemiya belgilari Ba’zida alomatlar shunchalik yengil bo‘ladiki, ayollar ularni homiladorlikning tabiiy holati deb o‘ylashadi. Ammo quyidagi belgilarga e’tibor bering: - **Haddan tashqari holsizlik va charchoq.** - **Bosh aylanishi:** Ayniqsa, birdan o‘rningizdan turganda. - **Nafas qisishi:** Hatto kam harakat qilganingizda ham. - **Rang oqarishi:** Teri, lablar va tirnoq ostida. - **Yurak urishining tezlashishi:** Yurakning tez-tez urishi (taxikardiya). - **Qo‘l va oyoqlarning sovuq bo‘lishi.** - **G‘alati narsalarni yegingiz kelishi (pika):** Ba’zi ayollarda muz, bo‘r, tuproq yoki xom guruch yeyish istagi paydo bo‘ladi. ## Chaqaloq va ona uchun xavflar Davolanmagan og‘ir anemiya ayrim asoratlarga olib kelishi mumkin: 1. **Muddatidan oldin tug‘ruq yoki chaqaloqning kam vazn bilan tug‘ilishi:** Chaqaloq yetarlicha kislorod olmasa, uning rivojlanishi ortda qolishi mumkin. 2. **Tug‘ruqdan keyingi depressiya:** Anemiyasi bor onalarning tug‘ruqdan keyin tiklanishi qiyinlashadi va depressiya xavfi ortadi. 3. **Qon ketish xavfi:** Tug‘ruq paytida yo‘qotilgan qonning o‘rnini qoplash qiyinlashadi. ## Temir miqdorini qanday oshirish mumkin? (Oltin qoidalar) Anemiyaning oldini olish yoki uni davolash uchun "temir intizomi"ga rioya qilish kerak. ### 1. "Temirga boy dasturxon": Nima yeyish kerak? Oziq-ovqat tarkibidagi temir ikki xil bo‘ladi: **gem (hayvonlardan olinadigan)** va **nogem (o‘simliklardan olinadigan)**. Gem temiri organizm tomonidan osonroq o‘zlashtiriladi. - **Eng yaxshi manbalar:** Qizil go‘sht (mol go‘shti), jigar (oyiga 1-2 marta), tovuq go‘shti, baliq. - **O‘simlik manbalari:** Yasmiq, no‘xat, ismaloq, turshak (quritilgan o‘rik), mayiz, anor, yong‘oqlar, lavlagi. > Maslahat: Ozarbayjon oshxonasining sevimli taomlaridan bo‘lgan yasmiq sho‘rvasi yoki go‘shtli loviya temirning ajoyib manbaidir! > ### 2. Temirning do‘stlari (C vitamini) Temirning so‘rilishini oshirish uchun uni albatta C vitamini bilan birga iste’mol qiling. - Go‘shtli taom yoniga **pomidorli salat** iste’mol qiling. - Yasmiq ustiga **limon** siqib qo‘shing. - Temir tabletkasini apelsin sharbati bilan iching. ### 3. Temirning dushmanlari (choy va kalsiy) Bizning eng katta xatomiz — ovqatdan keyin darhol "achchiq damlangan choy" ichishdir. - **Taninlar:** Choy va qahva tarkibidagi moddalar temirning so‘rilishini 50-60% kamaytiradi. Choyni ovqatdan **kamida 1 soat keyin** iching. - **Kalsiy:** Sut, qatiq va pishloq temirning o‘zlashtirilishiga xalaqit beradi. Go‘shtli taomlarni sut mahsulotlari bilan (ayrandan tashqari) birga iste’mol qilmaslikka harakat qiling. Agar kalsiy preparatini qabul qilsangiz, uni temir preparatidan boshqa vaqtda iching. ## Temir preparatlari: Qachon va qanday qabul qilish kerak? Ko‘pincha faqat ovqatlanishning o‘zi yetarli bo‘lmaydi va shifokoringiz sizga temir tabletkalarini (qo‘shimchalarni) buyuradi. - **Qanday ichish kerak:** Eng yaxshi natija uchun och qoringa yoki ovqatdan 2 soat keyin, suv yoki meva sharbati bilan qabul qiling. - **Nojo‘ya ta’sirlari:** Qabziyat, ko‘ngil aynishi yoki najas rangining qorayishi odatiy holatdir. Qabziyat bo‘lsa, ko‘p suv iching va tolaga boy mahsulotlar (o‘rik, olxo‘ri) iste’mol qiling. Anemiya homiladorlikning "dahshatli tush"iga aylanmasligi kerak. O‘z vaqtida topshirilgan qon tahlili (gemoglobin va ferritin tekshiruvi) hamda to‘g‘ri ovqatlanish yordamida siz o‘zingizni tetik his qilasiz va chaqalog‘ingizning hayotini sog‘lom boshlashiga yordam berasiz. Agar o‘zingizda holsizlik his qilsangiz, "homiladorlik-da, o‘tib ketadi" deb e’tiborsiz qoldirmang. Albatta shifokoringiz bilan maslahatlashing. **Ovqatlanishingizni kuzatmoqchimisiz?Anacan ilovasida** kundalik menyuingiz va ichgan suvingiz miqdorini qayd etib, sog‘lig‘ingizni nazorat qilishingiz mumkin.